home.gif                  Prawo Grecko - Rzymskie
wg Karola Dąbrowskiego

JUSTYNIAN  Tak zwane prawo rzymsko – bizantyjskie rozpoczyna swój żywot wraz ze śmiercią Justyniana, a może nawet za jego panowania. Tak zwane rzymsko – bizantyjskie, gdyż tak na dobrą sprawę nigdy nie było żadnego Bizancjum, to co nazywamy Cesarstwem Bizantyjskim jest kontynuacją Cesarstwa Rzymskiego, starożytnego Rzymu. Dzięki temu można stwierdzić, że Rzym narodził się, gdy wilczyca wykarmiła Remusa i Romulusa, a zakończył się we wtorek rano 29 maja 1453 roku, gdy janczarzy tureccy Mehmeda II wdarli się przez małą furtkę do Miasta.

Istotą tego systemu prawa jest zgrecyzowanie prawa rzymskiego zawartego w kodyfikacji justyniańskiej (Instytucji, Digestów, Kodeksu Justyniana oraz Nowel). Zatem prawo rzymsko – bizantyjskie można też określić prawem grecko – rzymskim. Początkowo jeszcze za życia Justyniana, który przecież zabronił jakiekolwiek komentowania swoich praw - uczeni ze szkół prawa w Berycie (Bejrucie), Konstantynopolu, Antiochii, jak również Atenach, Cezarei, Aleksandrii i Kartaginie zajęli się studiami nad przyszłym Corpus Iuris Civilis. Znani są przedstawiciele szkół prawniczych profesorowie (antecessores) Cyrillus Starszy, Dominus, Demosthenes, Eudoxius, Patricius oraz Anatolius, Dorotheus, Isidorius i Thaleleus z Berytu oraz Cratinus, Stephanos, Theophilus i Theodorus, z Konstantynopola. Teophilus miał dokonać przekładu na język grecki Instytucji (tzw. grecka parafraza Instytucji – Paraphrasis Institutionum Graeca), prawnik Stephanus tłumaczył Digesta, natomiast Thaleleus komentował Kodeks. Tworzono także objaśnienia do Digestów i Kodeksu zwane paragraphai; dosłowne przekłady tekstu prawnego nazywano kata poda (“krok po kroku”), porównawcze zestawienia paratitla, a krótkie streszczenia indices lub summae. Grecka parafraza Instytucji stała się o tyle istotnym aktem, gdyż to na podstawie tego aktu, a nie bezpośrednio na normach zbiorów Justyniana wzorowali się późniejsi kodyfikatorzy prawa greckiego (np. w przypadku Bazylik). Wykorzystywano także prace Thaleleusa, komentarz Anonymosa z VII wieku i inne pomniejsze dzieła. Dużą rolę na ziemiach Bizancjum w życiu powszednim Rzymian (jak siebie sami Bizantyńczycy tytułowali, czego synonimem było przydomek chrześcijanie) odgrywały zbiory prawa kanonicznego. Można tu wspomnieć o Didache czyli nauce 12 apostołów, kanonach trullańskich, a zwłaszcza o Syryjsko - rzymskiej księdze prawa (zwana Leges Saeculares) prawdopodobnie z końca V wieku. Podaje się ją jako przykład prawa miejscowego, a zawiera prawie wyłącznie przepisy prawa rzymskiego. Obejmowała przepisy prawa cywilnego (min. rodzinne, spadkowe) i karnego, w tym procesu karnego. Syryjsko - rzymska księga prawa zaliczana do pomników wschodniego prawa kanonicznego i stanowiła podstawę dla rozwoju prawa ormiańskiego (Statut Ormiański z 1519 króla Polski Zygmunta I miał przejąć 11 artykułów tej księgi). Nie można również zapomnieć o Nomokanonie słynnego Focjusza (bądź przypisywanego Focjuszowi). Nomokanon dał podstawę dla rozwoju prawa kościelnego na terenie Rusi i Bałkanów. Leon III i Konstantyn V nakazali sporządzić wyciąg z prawa justyniańskiego – Eklogę (Ekloge ton nomon, Wybór praw) z 726 roku. Ta modyfikacja prawa justyniańskiego, zawierała w 18 księgach elementy prawa zwyczajowego, uwidocznił się w niej także większy wpływ chrześcijaństwa i co ważne przyczyniła się do humanizacji prawa bizantyjskiego. Obejmowała prawo cywilne i karne. "Z dziedziny prawa cywilnego reguluje stosunek rodziców do dzieci, opiekę, prawo spadkowe ustawowe (7 klas spadkobierców) oraz testamentowe, ogranicza rozwody. W dziedzinie prawa karnego wprowadza równość wszystkich wobec prawa bez względu na przynależność stanową, ogranicza karę śmierci do nielicznych wypadków, wprowadzając w innych na jej miejsce kary mutylacyjne (oślepienie, ucięcie ręki, języka lub nosa). Za mniejsze przestępstwa przewiduje karę chłosty. Nie zna kary więzienia. Ogranicza kościelne prawo azylu." Ekloga uważana jest za podręcznik dla sędziów prowincjonalnych. W omawianym okresie powstała Księga prefekta (Eparchikon biblion), która szczegółowo omawiała ustrój cechów rzemieślniczych, pracę piekarzy, itp. Przyjmuje się, że za panowania Leona III powstał kodeks żeglarski, zwany prawem rodyjskim (nomos Rhodion), regulujący na podstawie norm zwyczajowych handel morski w Bizancjum. Władca ten uchwalił kodeks wojskowy (nomos stratiotikos), ustanawiający przepisy dotyczące dyscypliny w armii. Przyjmuje się, że z tego okresu pochodzi również prawo agrarne (nomos georgikos). Zbiór ten wzbudza najwięcej kontrowersji w literaturze; nie wiadomo bowiem czy na pewno został stworzony wiekach VIII i IX, gdzie obowiązywał? Czy obejmował całe Cesarstwo, czy tylko część? Czy może jedynie tereny zamieszkałe przez Słowian? Spory te wynikają z tego, że najprawdopodobniej prawo agrarne omawia stosunki wolnych gmin chłopskich i nie zawiera nic o poddaństwie chłopów, co od razu rzutuje na traktowanie przez uczonych struktury społecznej Cesarstwa i inaczej było widziane przez uczonych rosyjskich, a inaczej zachodnich. Za panowania Bazylego I dla przywrócenia norm justyniańskich i w ramach reakcji przeciwko prawom cesarzy - ikonoklastów wydano w 879 roku Procheiron, podręcznik prawa obowiązującego. Bazyli I miał stwierdzić, że obrazoburcy "wywrócili dobre prawo" i dlatego nakazał rozpoczęcie prac nad nowym kodeksem. Dążono do przeredagowania praw justyniańskich w języku greckim i zachował się wstęp do planowanego kodeksu - Epanagoge. Jednak podstawą prawa bizantyńskiego stały się Bazyliki (Basilica, Ustawy królewskie) Leona VI Filozofa z roku 888. Licząca 60 ksiąg, podzielona na tytuły, przeróbka Digestów, Kodeksu i Nowel, uzupełniona została nowymi konstytucjami cesarskimi i komentarzami (scholia). Bazyliki uprościły i unowocześniły prawodawstwo bizantyjskie, kodeks stworzono w języku greckim, w przeciwieństwie do kodyfikacji justyniańskiej, którą napisano po łacinie. Nie uwzględniono przepisów dotyczących nieistniejących już instytucji dawnego prawa rzymskiego i powrócono do poddaństwa (enapografoj). W roku 920 wydany został uproszczony wyciąg z praw Justyniana i Procheironu zwany Epitome ton nomon. Posługiwano się także prywatnymi opracowaniami Bazylik, takimi jak np. Synopsis Maior Basilicorum z X wieku, czy Tipucitus sędziego Patzesa z XI wieku. Streszczenie Procheironu sędziego Hermenopulosa z Salonik, liczący 6 ksiąg Hexabiblos (Sześcioksiąg) z 1345 obowiązywał w kwestii prawa cywilnego w Grecji, na mocy dekretu z 22 lutego 1835 roku aż do roku 1946. Łącznie około 600 lat, czyli tak jakby Polacy do II wojny światowej rządzili się statutami Kazimierza Wielkiego.

 

Bibliografia:

 Autor - Karol Dąbrowski - (karoldab@interia.pl) jest studentem Zakładu Historii Prawa - Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej. Ma na swoim koncie trzy artykuły (o Basileusie, administracji bizantyjskiej i urzędnikach Cesarstwa). Zdobył wyróżnienia na międzynarodowych seminariach Uniwersytetu Olsztyńskiego. Obecnie pisze pracę magisterska poświęconą Cesarstwu Bizantyjskiemu.